Đông Dược
Trư linh 猪苓 — lợi thủy thẩm thấp, thông lâm
Trư linh (猪苓) thuộc nhóm Lợi thủy thẩm thấp (利水渗湿药), thiên về lợi niệu mạnh để xử lý mô thức tiểu tiện bất lợi, phù thũng hoặc lâm chứng (đái rắt/đái buốt) theo biện chứng. So với Phục linh, Trư linh ít “kiện tỳ/an thần” hơn mà nghiêng hẳn về thông lợi thủy đạo.
Điểm mấu chốt khi dùng: Trư linh mạnh ở “thông tiểu” → hợp khi thấp ứ làm tiểu khó, tiểu ít. Nếu người âm hư, tân dịch kém mà dùng kéo dài dễ không phù hợp, cần biện chứng kỹ.
| Tra nhanh | Nội dung |
|---|---|
| Nhóm công năng | Lợi thủy thẩm thấp (利水渗湿药) — lợi niệu; thông lâm theo chứng |
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Cam (甘), đạm (淡); tính hơi lương (微凉). Thường ghi quy Thận (肾), Bàng quang (膀胱). |
| Công năng chính (功效) |
Lợi thủy thẩm thấp (利水渗湿) · Thông lâm (通淋) |
| Điểm cần nhớ | “猪苓 = thông tiểu” — tiểu khó/tiểu ít do thấp ứ theo chứng. |
Mục lục (chạm để mở/đóng)
1) Tên gọi & nhận biết
- Tên: Trư linh (猪苓).
- Bộ phận dùng: nấm trư linh (khối nấm, sấy khô, thái phiến).
- Nhận biết: phiến nâu sẫm; thể nhẹ; vị nhạt.
- Mẹo nhớ: “苓 đi với thấm thấp” — Trư linh thiên về thông lợi niệu.
2) Tính–vị–quy kinh & thăng giáng phù trầm
| Hạng mục | Hiểu nhanh để ứng dụng |
|---|---|
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Cam hoà; đạm thấm lợi; vi lương giúp “thông” mà không quá nhiệt. Quy Thận–Bàng quang → nhắm thẳng tiểu tiện theo chứng. |
| Thăng/giáng · phù/trầm (升降浮沉) |
Thiên giáng – trầm (降·沉): dẫn thấp đi xuống theo đường niệu để thông lâm, giảm phù theo chứng. |
3) Công năng (功效)
(1) Lợi thủy thẩm thấp (利水渗湿)
Dễ hiểu: giúp tiểu thông, giảm “ứ nước” khi thấp ứ theo chứng.
(2) Thông lâm (通淋)
Dễ hiểu: hỗ trợ lâm chứng (tiểu rắt/tiểu buốt, tiểu khó) khi thấp trở trệ theo chứng (thường phối ngũ).
4) Chủ trị/ứng dụng (gắn “chứng”)
Câu chốt: Trư linh hợp khi thấp ứ làm tiểu tiện bất lợi hoặc lâm chứng theo biện chứng. Nội dung mang tính tham khảo học thuật.
- Tiểu ít/tiểu khó, phù: thấp ứ, thủy ẩm ứ trệ theo chứng.
- Lâm chứng: tiểu rắt, tiểu buốt, có thể kèm rêu lưỡi nhớt theo chứng (tùy thuộc hàn/thấp nhiệt mà phối vị khác).
5) Phối ngũ & phương tễ tiêu biểu
| Phối ngũ | Ý nghĩa nhanh |
|---|---|
| Trư linh + Trạch tả (猪苓 + 泽泻) |
Cặp lợi thủy mạnh: tiểu ít, phù do thấp ứ theo chứng. |
| Trư linh + Phục linh (猪苓 + 茯苓) |
Một thông lợi niệu, một thấm thấp kiêm kiện tỳ → thấp ứ kèm tỳ hư theo chứng. |
| Trư linh + A giao (猪苓 + 阿胶) |
Mô thức lợi thủy nhưng “giữ âm”: hay gặp trong nhóm bài cổ điển tùy chứng. |
Phương tễ/nhóm bài thường gặp có Trư linh
Trư linh thang 猪苓汤
Ngũ linh tán 五苓散 (nhóm lợi thủy)
Nhóm bài “thông lâm”
6) Bào chế/dạng dùng (炮制)
Dạng dùng thường gặp
Trư linh (猪苓)
- Thái phiến: thuận tiện sắc.
- Dạng bột: đôi khi dùng trong các bài “thông lâm” (tùy bài).
7) Cách dùng – liều tham khảo
Nguyên tắc: dùng theo biện chứng, thường phối ngũ. Liều dưới đây chỉ tham khảo học thuật.
- Liều tham khảo (thang sắc): thường 6–12 g.
8) Kiêng kỵ & lưu ý
8.1) Kiêng kỵ theo biện chứng
- Âm hư tân dịch thiếu, khô táo rõ mà không có thấp: thận trọng vì lợi niệu có thể làm hao dịch.
- Tiểu nhiều do hư: cần biện chứng kỹ.
8.2) Lưu ý an toàn
- Tiểu buốt kèm sốt, đau hông lưng, tiểu máu rõ: cần đánh giá y tế.
- Nội dung mang tính tham khảo; điều trị cần người có chuyên môn.