Đông Dược
Can khương 干姜 — ôn trung tán hàn, hồi dương thông mạch, ôn phế hóa ẩm
Can khương (干姜) là “tân nhiệt ôn lý”, thuộc nhóm Ôn lý (温里药). Vị này nổi bật ở ôn trung tán hàn (đau bụng lạnh, nôn ói, tiêu chảy do hàn), đồng thời có thể hồi dương thông mạch khi dương khí suy theo biện chứng, và ôn phế hóa ẩm (đàm ẩm hàn) trong một số mô thức theo chứng.
Điểm mấu chốt khi dùng: Can khương là gừng khô → “nóng hơn” Sinh khương. Hợp hàn ở trung tiêu và mô thức dương hư theo chứng; không hợp khi thực nhiệt rõ.
| Tra nhanh | Nội dung |
|---|---|
| Nhóm công năng | Ôn lý (温里药) — ôn trung tán hàn; hồi dương; ôn phế hóa ẩm theo chứng |
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Tân (辛); tính nhiệt (热). Thường ghi quy Tỳ (脾), Vị (胃), Tâm (心), Phế (肺). |
| Công năng chính (功效) |
Ôn trung tán hàn (温中散寒) · Hồi dương thông mạch (回阳通脉) · Ôn phế hóa ẩm (温肺化饮) |
| Điểm cần nhớ | “干姜 = gừng khô, ôn lý mạnh” — hàn trung tiêu; dương hư theo chứng. |
Mục lục (chạm để mở/đóng)
1) Tên gọi & nhận biết
- Tên: Can khương (干姜).
- Bộ phận dùng: thân rễ gừng già sấy/phơi khô.
- Nhận biết: lát khô vàng nâu; mùi gừng rõ; vị cay nóng.
- Mẹo nhớ: “khô = nóng hơn” → ôn lý mạnh hơn gừng tươi.
2) Tính–vị–quy kinh & thăng giáng phù trầm
| Hạng mục | Hiểu nhanh để ứng dụng |
|---|---|
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Tân tán hàn; tính nhiệt ôn dương. Quy Tỳ–Vị → ôn trung; quy Tâm → thông mạch theo chứng; quy Phế → ôn phế hóa ẩm. |
| Thăng/giáng · phù/trầm (升降浮沉) |
Thiên trầm (沉) vào trung tiêu; có mặt “tân” nên tán hàn, giúp khí cơ vận hành lại theo chứng. |
3) Công năng (功效)
(1) Ôn trung tán hàn (温中散寒)
Dễ hiểu: đau bụng lạnh, ăn lạnh khó chịu, nôn ói/tiêu chảy do hàn theo chứng.
(2) Hồi dương thông mạch (回阳通脉)
Dễ hiểu: mô thức dương suy: tay chân lạnh, mạch vi… theo chứng (thường phối hợp, không dùng đơn độc).
(3) Ôn phế hóa ẩm (温肺化饮)
Dễ hiểu: đàm ẩm hàn: ho đờm loãng, ngực đầy tức gặp lạnh tăng theo chứng (phối ngũ).
4) Chủ trị/ứng dụng (gắn “chứng”)
Câu chốt: Can khương hợp hàn ở trung tiêu và mô thức dương hư theo biện chứng; không hợp thực nhiệt rõ. Nội dung mang tính tham khảo học thuật.
- Hàn trung tiêu: đau bụng thích ấm, nôn, tiêu lỏng, lưỡi nhạt rêu trắng theo chứng.
- Dương hư: tay chân lạnh, mạch yếu theo chứng (thường phối vị hồi dương).
- Đàm ẩm hàn: ho đờm loãng, sợ lạnh theo chứng.
5) Phối ngũ & phương tễ tiêu biểu
| Phối ngũ | Ý nghĩa nhanh |
|---|---|
| Can khương + Phụ tử (干姜 + 附子) |
Tăng lực hồi dương, ôn thông theo chứng (mô thức hàn quyết/dương suy). |
| Can khương + Nhân sâm (干姜 + 人参) |
Ôn trung kiêm ích khí: tỳ vị hư hàn theo chứng. |
| Can khương + Hoàng liên (干姜 + 黄连) |
“Hàn nhiệt hỗ kết” trung tiêu: một ôn, một thanh để hòa vị theo chứng (tùy bài). |
Phương tễ/nhóm bài thường gặp có Can khương
Lý trung thang 理中汤
Tứ nghịch thang 四逆汤
Bán hạ tả tâm thang 半夏泻心汤
6) Bào chế/dạng dùng (炮制)
Dạng dùng thường gặp
Can khương (干姜)
Sao can khương 炮姜
Khương thán 姜炭
- Can khương: thiên ôn trung, tán hàn.
- Pháo khương/khương thán: theo cách dùng truyền thống, thường thiên về ôn kinh chỉ huyết (tùy chứng, tùy bài).
7) Cách dùng – liều tham khảo
Nguyên tắc: ôn lý dùng theo biện chứng; hàn–nhiệt–hư–thực phải phân biệt. Liều dưới đây chỉ tham khảo học thuật.
- Liều tham khảo (thang sắc): thường 3–9 g.
8) Kiêng kỵ & lưu ý
8.1) Kiêng kỵ theo biện chứng
- Thực nhiệt, âm hư hỏa vượng rõ: tránh dùng/biện chứng kỹ.
- Xuất huyết do nhiệt: không dùng ôn nhiệt sai chứng.
8.2) Lưu ý an toàn
- Đau bụng dữ, nôn ói nhiều, mất nước, sốt cao: cần đánh giá y tế.
- Nội dung mang tính tham khảo; điều trị cần người có chuyên môn.