Đông Dược
Xuyên luyện tử 川楝子 — sơ can hành khí, tả nhiệt chỉ thống, sát trùng
Xuyên luyện tử (川楝子) thuộc nhóm Lý khí (理气药) thiên về sơ can hành khí nhưng có đặc điểm khổ hàn nên thường dùng khi can khí uất trệ kiêm nhiệt gây đau (đau hạ sườn, đau thượng vị, đau “sán”/thoát vị theo chứng). Vị này cũng có hướng sát trùng theo cách dùng truyền thống.
Điểm mấu chốt khi dùng: Xuyên luyện tử hợp mô thức “uất trệ + nhiệt”. Tỳ vị hư hàn (bụng lạnh, tiêu lỏng) cần thận trọng vì vị khổ hàn.
| Tra nhanh | Nội dung |
|---|---|
| Nhóm công năng | Lý khí (理气药) — sơ can hành khí; tả nhiệt chỉ thống; sát trùng theo chứng |
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Khổ (苦); tính hàn (寒). Thường ghi quy Can (肝), Vị (胃), Tiểu trường (小肠). |
| Công năng chính (功效) |
Sơ can hành khí (疏肝行气) · Tả nhiệt chỉ thống (泻热止痛) · Sát trùng (杀虫) |
| Điểm cần nhớ | “川楝子 = uất trệ kiêm nhiệt gây đau” — can uất hóa hỏa/kiêm nhiệt theo chứng. |
Mục lục (chạm để mở/đóng)
1) Tên gọi & nhận biết
- Tên: Xuyên luyện tử (川楝子).
- Bộ phận dùng: quả chín phơi/sấy khô.
- Nhận biết: quả tròn nhỏ; màu vàng nâu; vị đắng.
- Mẹo nhớ: “khổ hàn” → nhớ hướng tả nhiệt + chỉ thống theo chứng.
2) Tính–vị–quy kinh & thăng giáng phù trầm
| Hạng mục | Hiểu nhanh để ứng dụng |
|---|---|
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Khổ giáng, tả; tính hàn thanh nhiệt. Quy Can → sơ can hành khí, tả can nhiệt; quy Vị → đau thượng vị do uất nhiệt theo chứng. |
| Thăng/giáng · phù/trầm (升降浮沉) |
Thiên giáng (降): khổ hàn “đi xuống” để tả nhiệt và giảm đau; kèm hành khí giúp uất trệ được giải theo chứng. |
3) Công năng (功效)
(1) Sơ can hành khí (疏肝行气)
Dễ hiểu: uất trệ gây tức đau hạ sườn theo chứng.
(2) Tả nhiệt chỉ thống (泻热止痛)
Dễ hiểu: đau do uất trệ kiêm nhiệt (đau kèm bứt rứt/nóng) theo chứng.
(3) Sát trùng (theo chứng) (杀虫)
Dễ hiểu: dùng theo bài cổ truyền trong một số mô thức “trùng” theo chứng (cần biện chứng và theo dõi).
4) Chủ trị/ứng dụng (gắn “chứng”)
Câu chốt: Xuyên luyện tử hợp khi can khí uất trệ kiêm nhiệt gây đau theo biện chứng. Nội dung mang tính tham khảo học thuật.
- Can uất hóa nhiệt: tức đau hạ sườn, dễ cáu theo chứng.
- Uất nhiệt phạm vị: đau thượng vị, ợ chua/nóng rát theo chứng (cần phân biệt).
- Đau “sán” theo chứng: đau vùng bẹn/bìu do can khí uất trệ kiêm nhiệt (thường phối ngũ).
5) Phối ngũ & phương tễ tiêu biểu
| Phối ngũ | Ý nghĩa nhanh |
|---|---|
| Xuyên luyện tử + Diên hồ sách (川楝子 + 延胡索) |
Hành khí + chỉ thống: đau do khí trệ rõ theo chứng. |
| Xuyên luyện tử + Uất kim (川楝子 + 郁金) |
Sơ can + hành khí hoạt huyết: uất trệ kiêm nhiệt theo chứng. |
| Xuyên luyện tử + Hoàng liên (川楝子 + 黄连) |
Uất nhiệt phạm vị: một hành khí, một thanh nhiệt mạnh theo chứng (tùy bài). |
Phương tễ/nhóm bài thường gặp có Xuyên luyện tử
Nhóm bài “sơ can hành khí chỉ thống”
Nhóm bài “uất trệ kiêm nhiệt”
6) Bào chế/dạng dùng (炮制)
Dạng dùng thường gặp
Xuyên luyện tử (川楝子)
Sao (炒川楝子)
- Sao: theo cách dùng truyền thống để giảm tính hàn gắt và điều vị.
7) Cách dùng – liều tham khảo
Nguyên tắc: dùng theo biện chứng và thường phối ngũ. Liều dưới đây chỉ tham khảo học thuật.
- Liều tham khảo (thang sắc): thường 4.5–9 g.
8) Kiêng kỵ & lưu ý
8.1) Kiêng kỵ theo biện chứng
- Tỳ vị hư hàn, tiêu lỏng: thận trọng vì khổ hàn.
- Thai kỳ: cần người có chuyên môn cân nhắc bài–liều.
8.2) Lưu ý an toàn
- Đau bụng dữ, nôn ra máu, phân đen, đau tinh hoàn cấp: cần đánh giá y tế.
- Nội dung mang tính tham khảo; điều trị cần người có chuyên môn.