Đông Dược
Tiểu kế 小蓟 — lương huyết chỉ huyết, tán ứ
Tiểu kế (小蓟) thuộc nhóm Chỉ huyết (止血药), nổi bật ở lương huyết chỉ huyết trong mô thức huyết nhiệt theo biện chứng. So với Đại kế, Tiểu kế thường được dùng linh hoạt cho các tình huống chảy máu “do nhiệt”, đồng thời có thể tán ứ khi kèm ứ trệ theo chứng.
Điểm mấu chốt khi dùng: “小蓟” vẫn là chỉ huyết do nhiệt. Nếu chảy máu bất thường, kéo dài, hoặc nghi bệnh lý nặng cần đánh giá y tế.
| Tra nhanh | Nội dung |
|---|---|
| Nhóm công năng | Chỉ huyết (止血药) — lương huyết chỉ huyết; tán ứ theo chứng |
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Cam (甘); tính lương (凉). Thường ghi quy Tâm (心), Can (肝). |
| Công năng chính (功效) |
Lương huyết chỉ huyết (凉血止血) · Tán ứ (散瘀) |
| Điểm cần nhớ | “小蓟 = chỉ huyết do nhiệt” — nhiều loại xuất huyết theo chứng; kiêm tán ứ. |
Mục lục (chạm để mở/đóng)
1) Tên gọi & nhận biết
- Tên: Tiểu kế (小蓟).
- Bộ phận dùng: phần trên mặt đất, phơi/sấy khô.
- Nhận biết: thân lá có gai nhỏ; vị hơi ngọt; sắc xanh nâu.
- Mẹo nhớ: “tiểu kế” thường đi cùng “đại kế” trong nhóm lương huyết chỉ huyết.
2) Tính–vị–quy kinh & thăng giáng phù trầm
| Hạng mục | Hiểu nhanh để ứng dụng |
|---|---|
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Cam hòa; tính lương để “thanh huyết nhiệt”. Quy Tâm–Can → huyết nhiệt bức huyết theo chứng. |
| Thăng/giáng · phù/trầm (升降浮沉) |
Thiên giáng (降): làm nhiệt hạ, giúp chỉ huyết; kiêm tán ứ khi phối hợp theo chứng. |
3) Công năng (功效)
(1) Lương huyết chỉ huyết (凉血止血)
Dễ hiểu: chảy máu do “nóng” theo chứng (máu đỏ tươi, miệng khô, bứt rứt…).
(2) Tán ứ (theo chứng) (散瘀)
Dễ hiểu: xuất huyết kèm ứ trệ, đau tức theo chứng (thường phối ngũ).
4) Chủ trị/ứng dụng (gắn “chứng”)
Câu chốt: Tiểu kế hợp khi huyết nhiệt là gốc của xuất huyết theo biện chứng. Không trì hoãn khám khi chảy máu bất thường.
- Huyết nhiệt xuất huyết: chảy máu mũi, ho ra máu, tiểu/đại tiện ra máu theo chứng.
- Kiêm ứ: đau tức, bầm tụ, lưỡi có điểm ứ theo chứng.
5) Phối ngũ & phương tễ tiêu biểu
| Phối ngũ | Ý nghĩa nhanh |
|---|---|
| Tiểu kế + Đại kế (小蓟 + 大蓟) |
Lương huyết chỉ huyết theo chứng (cặp thường gặp). |
| Tiểu kế + Bạch mao căn (小蓟 + 白茅根) |
Thanh nhiệt lương huyết: các chứng xuất huyết do nhiệt theo chứng. |
| Tiểu kế + Địa du (小蓟 + 地榆) |
Lương huyết + thu sáp: chảy máu đường dưới theo chứng. |
Phương tễ/nhóm bài thường gặp có Tiểu kế
Nhóm bài “lương huyết chỉ huyết”
Nhóm bài “huyết nhiệt xuất huyết”
6) Bào chế/dạng dùng (炮制)
Dạng dùng thường gặp
Tiểu kế (小蓟)
Tiểu kế thán 小蓟炭
- Thán: thiên về chỉ huyết theo cách dùng truyền thống.
- Sinh dùng: thiên lương huyết, thanh nhiệt theo chứng.
7) Cách dùng – liều tham khảo
Nguyên tắc: dùng theo biện chứng và phối hợp. Liều dưới đây chỉ tham khảo học thuật.
- Liều tham khảo (thang sắc): thường 9–15 g.
8) Kiêng kỵ & lưu ý
8.1) Kiêng kỵ theo biện chứng
- Hư hàn, tiêu lỏng lạnh bụng: thận trọng.
- Xuất huyết do hư không nhiệt: cần biện chứng kỹ.
8.2) Lưu ý an toàn
- Chảy máu không rõ nguyên nhân, tái diễn: nên kiểm tra y tế.
- Nội dung mang tính tham khảo; điều trị cần người có chuyên môn.