Bổ dương hoàn ngũ thang 补阳还五汤 Bổ khí hoạt huyết, khu ứ thông lạc

Giới thiệu ngắn

Kinh phương ích khí hoạt huyết – trừ ứ thông lạc kinh điển của Vương Thanh Nhậm, chuyên dùng cho trúng phong / bán thân bất toại giai đoạn di chứng với bản chất khí hư huyết ứ, kinh lạc bế trở: nửa người yếu liệt, miệng mắt méo, nói khó, hay chảy dãi, tay chân tê dại, vận động kém, tiểu tiện dầm dề, lưỡi nhạt tối có ứ điểm, mạch trầm tế hoặc hoãn nhược.

Ý pháp

• Lấy Hoàng kỳ (黄芪) đại lượng làm Quân → bổ khí, trợ dương, “khí hành tắc huyết hành”, để nguyên khí suy giảm được phục lại.
• Dùng Đương quy vĩ (当归尾), Xích thược (赤芍), Đào nhân (桃仁), Hồng hoa (红花), Xuyên khung (川芎), Địa long (地龙) → hoạt huyết hóa ứ, thông lạc, giải huyết ứ lâu ngày bế tắc kinh mạch.
• Ích khí làm gốc, hoạt huyết thông lạc làm tiêu → vừa bổ dương, vừa khu ứ, thích hợp di chứng trúng phong sau giai đoạn cấp, khí hư không vận huyết, huyết ứ không hóa, tứ chi không được nuôi dưỡng.

1) Tên & định nghĩa

• Tên Việt:
  • Bổ dương hoàn ngũ thang
• Chữ Hán:
  • 补阳还五汤
• Nhóm công năng (Hán–Việt):
  • 补气活血剂 – Bổ khí hoạt huyết tễ
  • Công năng cốt lõi: 补气活血，祛瘀通络 – Bổ khí hoạt huyết, khu ứ thông lạc
• Định nghĩa 1 câu:
  Kinh phương trong 《医林改错》 – Y Lâm Cải Thác, dùng Hoàng kỳ đại lượng phối Đương quy vĩ, Xích thược, Đào nhân, Hồng hoa, Xuyên khung, Địa long để bổ khí trợ dương, hoạt huyết khứ ứ, thông kinh lạc, chuyên trị trúng phong khí hư huyết ứ, kinh lạc bế trở gây bán thân bất toại, miệng mắt méo, nói khó, tay chân tê liệt, tiểu tiện không kiềm.

2) Nguồn gốc (Kinh điển)

• Sách / triều đại:
  • 《医林改错》 – Y Lâm Cải Thác, Thanh · 王清任 – Vương Thanh Nhậm.
• Ý tóm điều văn (Hán giản thể + Hán Việt + nghĩa):

Một đoạn thường được dẫn:

此方治半身不遂，口眼歪斜，语言謇涩，口角流涎，下肢痿废，小便频数，遗尿不禁。

Âm Hán Việt:

Thử phương trị bán thân bất toại, khẩu nhãn oai tà (口眼歪斜 – miệng mắt méo), ngôn ngữ kiển sắc (语言謇涩 – nói khó, nói lắp), khẩu giác lưu tiên (口角流涎 – chảy dãi khó khống chế), hạ chi nuy phế (下肢痿废 – chân teo yếu), tiểu tiện tần số (小便频数 – tiểu nhiều lần), di niệu bất cấm (遗尿不禁 – tiểu dầm, không kiềm chế).

Nghĩa:

• • Trị di chứng trung phong: nửa người không vận động được, miệng mắt méo, nói khó, chảy dãi, chân nhũn yếu, tiểu tiện nhiều lần hoặc dầm dề, chứng tỏ khí hư không nhiếp, huyết ứ bế trở kinh lạc.
• Giải thích tên “补阳还五汤 – Bổ dương hoàn ngũ thang”:

Vương Thanh Nhậm cho rằng “nguyên khí của người vốn mười phần, mất đi năm phần thì sinh ra bán thân bất toại” – tức dương khí hao tổn một nửa → nửa người không dùng được. Tên “还五 – hoàn ngũ” ý là bổ sung lại “năm phần nguyên khí đã mất” để phục hồi bên liệt.

• Ghi chú lịch sử – dị bản:
  • Cấu tạo phương trong đa số bản: 黄芪、生黄芪, 当归尾, 赤芍, 川芎, 桃仁, 红花, 地龙, không có Cam thảo.
  • Một số bản lâm sàng hiện đại có gia giảm, nhưng 7 vị chính là khung kinh điển được thừa nhận rộng rãi.

3) Thành phần – liều cơ bản

Kinh phương (7 vị) – theo 《医林改错》 (quy đổi)

Theo các tài liệu chú giải hiện đại:

• 黄芪 生 – Hoàng kỳ (sinh) 四两 ≈ 120 g
• 当归尾 – Đương quy vĩ 二钱 ≈ 6 g
• 赤芍 – Xích thược 一钱半 ≈ 4,5–5 g
• 地龙 – Địa long 一钱 ≈ 3 g (bỏ đất)
• 川芎 – Xuyên khung 一钱 ≈ 3 g
• 桃仁 – Đào nhân 一钱 ≈ 3 g
• 红花 – Hồng hoa 一钱 ≈ 3 g

Cách dùng cổ phương: sắc uống, Hoàng kỳ dùng lượng rất lớn (120 g) so với các vị còn lại, nhấn mạnh “dĩ đại bổ chi khí, hành toàn thân chi huyết”.

Liều thang hiện đại (tham khảo – KHÔNG phải đơn cá nhân)

Thường được nhiều giáo trình và bài báo sử dụng khung:

• 黄芪 – Hoàng kỳ: 30–60 g (có nơi dùng tới 90 g trong di chứng trúng phong nặng)
• 当归尾 – Đương quy vĩ: 6–12 g
• 赤芍 – Xích thược: 6–12 g
• 川芎 – Xuyên khung: 4,5–6 g
• 桃仁 – Đào nhân: 6–10 g (bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, giã dập)
• 红花 – Hồng hoa: 6–9 g
• 地龙 – Địa long: 6–10 g (bỏ đất, cắt đoạn)

Ghi chú: Liều trên là khung tham khảo từ y văn, bệnh nhân phải được thầy thuốc khám trực tiếp, không tự dùng.

Bảng vị thuốc (tham khảo)

Vị dược	Hán tự	Công năng chính (tóm tắt)	Liều (g)	Bào chế / Ghi chú
Quân	黄芪 – Hoàng kỳ	Đại bổ khí, ích dương, thăng dương, cố biểu; làm “khí vượng tắc huyết hành”	30–60	Thường dùng sinh Hoàng kỳ để thiên về ích khí, thăng dương
Thần	当归尾 – Đương quy vĩ	Hoạt huyết, thông lạc, thiên về phần “đuôi” để khứ ứ hơn bổ	6–12	Dùng phần đuôi (尾) để tăng lực hoạt huyết
Thần	赤芍 – Xích thược	Lương huyết, hoạt huyết, chỉ thống, thanh ứ nhiệt	6–12	Phối Đương quy vĩ: bổ–tả kiêm hành
Thần	川芎 – Xuyên khung	Hoạt huyết hành khí, chỉ thống, dẫn huyết lên đầu – mặt	4,5–6	Giúp thông mạch vùng đầu, cổ, vai
Tá	桃仁 – Đào nhân	Hoạt huyết trục ứ, nhuận táo, thông tiện	6–10	Bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, giã dập
Tá	红花 – Hồng hoa	Hoạt huyết, thông kinh, tán ứ chỉ thống	6–9	Sao nhẹ tăng hoạt huyết
Tá / Sứ	地龙 – Địa long	Thông kinh lạc, khứ phong, bình suyễn, cải thiện tuần hoàn; chu hành toàn thân	6–10	Bỏ đất, rửa sạch, cắt đoạn; tính “thiện hành” giúp dẫn thuốc đến tứ chi

• Dạng bào chế:
  • Chủ yếu dùng dạng thang sắc;
  • Hiện đại có nhiều chế phẩm hạt, viên nang dựa trên bài này (như “mạch lạc thông”…) dùng trong điều trị di chứng đột quỵ, bệnh mạch vành.

4) Quân – Thần – Tá – Sứ (và logic phối ngũ)

• Quân:
  • 黄芪 – Hoàng kỳ:
    • Đại bổ nguyên khí, trợ dương, thăng thanh dương;
    • Quan niệm của Vương Thanh Nhậm: “半身不遂，由元气损其五分以上” – bán thân bất toại là do nguyên khí giảm hơn một nửa → phải đại bổ dương khí mới “hoàn ngũ”.
• Thần:
  • 当归尾 – Đương quy vĩ, 赤芍 – Xích thược, 川芎 – Xuyên khung:
    • Tạo khung “tứ vật thiên hoạt huyết” (Tứ vật biến thể):
      • Đương quy vĩ: hoạt huyết, thông lạc, không quá thiên bổ;
      • Xích thược: lương huyết, hoạt huyết;
      • Xuyên khung: hành khí hoạt huyết, chủ vùng đầu – cổ;
    • Giúp hoạt huyết hóa ứ mà không quá thương huyết, vừa hành vừa dưỡng.
• Tá:
  • 桃仁 – Đào nhân, 红花 – Hồng hoa:
    • Cặp “Đào hồng” chuyên trục ứ huyết, phá ứ ở mạch, nhất là vùng tứ chi, hạ chi;
  • 地龙 – Địa long:
    • “通行经络，善走无常” – đi khắp kinh lạc, thông tý, giúp thông được đường đi của khí huyết, chuyên trị liệt chi, đau tê.
• Sứ / Điều:
  • Phương không ghi rõ Sứ, nhưng Địa long kiêm tính “chu hành toàn thân”, một số tác giả xem như Sứ dẫn thuốc thông hành kinh lạc.

Logic phối ngũ tổng thể:

• Trọng điểm bệnh cơ: 气虚血瘀，经络阻闭 – khí hư huyết ứ, kinh lạc bế tắc sau trúng phong.
• Hoàng kỳ bổ khí như “thổi gió vào bánh buồm” cho huyết;
• Đương quy vĩ, Xích thược, Xuyên khung, Đào nhân, Hồng hoa, Địa long cùng hoạt huyết, khứ ứ, thông lạc, đánh vào ứ huyết lâu ngày;
• Bổ khí mà không nê trệ, hoạt huyết mà không tổn chính → thích hợp di chứng lâu ngày.

5) Công năng – chủ trị

• Công năng (Hán — Việt):
  • 补气活血 – Bổ khí hoạt huyết
  • 祛瘀通络 – Khu ứ thông lạc
• Chủ trị (phương chứng):

Khí hư huyết ứ， 经络阻滞 – khí hư huyết ứ, kinh lạc trở tắc với biểu hiện:

• • Bán thân bất toại (半身不遂):
    • Nửa người yếu, khó vận động, tê bì, chân tay nặng nề.
  • Miệng mắt méo (口眼歪斜), nói khó (语言謇涩):
    • Méo miệng, nhắm mắt không kín, nói lắp, phát âm khó.
  • Khí hư:
    • Mặt nhợt, ít sức, khí đoản, tự hãn, dễ mệt;
  • Tiểu tiện rối loạn:
    • Tiểu nhiều lần, tiểu són, tiểu dầm, khó kiềm chế;
  • Lưỡi – mạch:
    • Lưỡi nhạt tối (暗淡), có ứ điểm / ứ ban, rêu trắng;
    • Mạch trầm tế, hoãn nhược hoặc tế huyền.

6) Phương chứng chỉ định (tiêu chuẩn chọn thuốc)

Những điểm gợi ý “đúng cửa” Bổ dương hoàn ngũ thang:

1. Giai đoạn: di chứng / phục hồi sau trúng phong
   • Không dùng cho giai đoạn cấp (đột quỵ đang diễn ra, ý thức thay đổi cấp) mà dùng ở giai đoạn phục hồi, sau khi Tây y đã xử trí cấp.
2. Bán thân bất toại + khí hư rõ:
   • Nửa người yếu, vận động kém;
   • Mệt, khí đoản, mặt nhợt, tự hãn, tiếng nói nhỏ.
3. Huyết ứ – kinh lạc trở tắc:
   • Tê, nặng, căng, cảm giác “không thuộc về mình” ở chi bị liệt;
   • Lưỡi nhạt ám, ứ điểm, môi hơi tím;
4. Tiểu tiện bất lợi hoặc bất cấm:
   • Tiểu nhiều lần, tiểu dầm, đặc biệt kèm yếu chi dưới.
5. Không có thực nhiệt, phong dương vượng quá mạnh:
   • Không sốt cao, không kích động dữ, không đau đầu buốt như búa bổ;
   • Không phải thể “can dương thượng kháng nội phong” đơn thuần (khi đó thiên dùng Thiên ma câu đằng thang…).

Tóm: Di chứng trúng phong / liệt chi – khí hư + huyết ứ + tê liệt → nghĩ đến Bổ dương hoàn ngũ thang.

7) Biện chứng phân biệt (so sánh phương gần)

1. a) 补阳还五汤 vs 血府逐瘀汤 – Huyết phủ trục ứ thang

• Giống:
  • Đều thuộc hệ Vương Thanh Nhậm, đều là hoạt huyết khứ ứ.
• Khác:
  • Bổ dương hoàn ngũ thang:
    • Bổ khí là chủ, Hoàng kỳ dùng đại lượng;
    • Vùng bệnh: tứ chi, kinh lạc, di chứng trúng phong, bán thân bất toại.
  • Huyết phủ trục ứ thang:
    • Không có Hoàng kỳ, thiên hoạt huyết + sơ can lý khí;
    • Vùng bệnh: trên cơ hoành – đau ngực, đau đầu, phiền táo, mất ngủ.

1. b) 补阳还五汤 vs 少腹逐瘀汤 – Thiếu phúc trục ứ thang

• Bổ dương hoàn ngũ:
  • Khí hư huyết ứ, bán thân bất toại, liệt chi, tiểu tiện dầm dề.
• Thiếu phúc trục ứ:
  • Chuyên thiếu phúc (dưới rốn), phụ khoa – kinh bế, thống kinh do huyết ứ ở tử cung, không thiên về khí hư rõ.

1. c) 补阳还五汤 vs 真武汤 / Tứ quân… (bổ khí – dương)

• Các phương bổ khí – dương (Tứ quân, Bát trân, Chân vũ thang…) thiên về hư chứng, ít ứ;
• Bổ dương hoàn ngũ: phải có huyết ứ, lưỡi ứ, mạch sáp, nếu chỉ hư mà không ứ → dùng sẽ khu ứ quá mức, hao huyết.

8) Gia giảm / biến phương thường dùng

Chỉ là gợi ý học thuật, không dùng để tự kê đơn.

• Khí hư rất rõ, mệt nhiều, hay hoa mắt, mạch đại hư:
  • Bổ dương hoàn ngũ thang
    • 党参 – Đảng sâm 9–12 g
    • 白术 – Bạch truật 9–12 g
      → Tăng ích khí, kiện tỳ, hỗ trợ Hoàng kỳ.
• Âm hư kèm nội nhiệt (đỏ gò má, lòng bàn tay nóng, lưỡi đỏ khô):
  • Giảm nhẹ Hoàng kỳ (tránh quá khô),
    • 玄参 – Huyền sâm 9–12 g
    • 麦冬 – Mạch môn 9 g
      → Tư âm thanh nhiệt, dưỡng tân.
• Đàm trọc trở lạc (lưỡi rêu dày, nhớt, nhiều đờm, chóng mặt):
  • • 半夏 – Bán hạ 6–9 g
    • 天麻 – Thiên ma 6–9 g
    • 石菖蒲 – Thạch xương bồ 6–9 g
      → Hóa đàm, tức phong, khai khiếu, phòng “đàm ứ giao kết”.
• Nói khó, thất ngôn, lưỡi nặng:
  • • 远志 – Viễn chí 6–9 g
    • 石菖蒲 – Thạch xương bồ 6–9 g
      → Khai khiếu, thông lạc vùng lưỡi – họng.
• Tiểu tiện không tự chủ, dầm dề:
  • • 益智仁 – Ích trí nhân 9 g
    • 桑螵蛸 – Tang phiêu tiêu 9 g
      → Cố thận, nhiếp niệu, phối với bổ khí.
• Chi dưới teo, yếu, phù nhẹ:
  • • 牛膝 – Ngưu tất 9–12 g (dẫn huyết hạ hành)
    • 杜仲 – Đỗ trọng 9–12 g
    • 续断 – Tục đoạn 9 g
      → Bổ can thận, cường gân cốt, dẫn dược xuống tứ chi dưới.

9) Cách dùng – thận trọng

• Cách sắc / dùng (khái quát):
  • Ngày 1 thang; sắc còn ~400–500 ml, chia 2–3 lần uống ấm;
  • Liệu trình thường tính theo tuần – tháng trong di chứng trúng phong, mỗi 2–4 tuần đánh giá lại sức cơ, vận động, lưỡi–mạch.
• Thận trọng – kiêng kị:
  • Giai đoạn cấp của đột quỵ (não xuất huyết / nhồi máu cấp):
    • Có: liệt cấp, nói khó đột ngột, méo miệng, lú lẫn, hôn mê, nôn, huyết áp rất cao… → phải cấp cứu Tây y ngay, không dùng Bổ dương hoàn ngũ thang như điều trị chính.
  • Xuất huyết đang tiến triển (não, tiêu hóa, tử cung…):
    • Phương có nhóm Đào nhân – Hồng hoa – Xích thược – Xuyên khung – Địa long → đều hoạt huyết, có nguy cơ tăng chảy máu.
  • Phụ nữ có thai:
    • Đào nhân – Hồng hoa là nhóm phá huyết, hoạt huyết mạnh → kỵ thai kỳ (trừ khi chuyên gia cao cấp cực kỳ cân nhắc).
  • Thể hư quá mức (khí huyết đại hư, mạch vi dục tuyệt):
    • Không nên dùng bài này như phương khởi công, cần tư–bổ là chính trước.
  • Người đang dùng thuốc chống đông / kháng kết tập (warfarin, NOAC, aspirin, clopidogrel…):
    • Cần bác sĩ kiểm soát, theo dõi INR, tiểu cầu, chức năng gan–thận; tránh cộng dồn tác dụng “hoạt huyết – chống kết tập”.
• An toàn:
  • Nhiều nghiên cứu cho thấy Bổ dương hoàn ngũ thang có tác dụng cải thiện vi tuần hoàn, giảm độ nhớt máu, tăng lưu lượng tuần hoàn não, với tác dụng phụ tương đối ít khi dùng đúng chỉ định và theo dõi.
  • Tuy nhiên tự ý dùng liều lớn – dài ngày có thể gây: rối loạn kinh nguyệt, chảy máu dưới da, tiêu chảy nhẹ, mất ngủ (do bổ khí quá mức).

10) Ứng dụng hiện đại (tham khảo)

Chỉ là gợi ý quy chiếu Đông–Tây, không thay thế phác đồ YHHĐ.

• Trúng phong / đột quỵ – di chứng:
  • Nhiều nghiên cứu và tổng quan cho thấy 补阳还五汤 có hiệu quả trong cải thiện chức năng vận động, thăng điểm ADL, cải thiện tuần hoàn não khi phối hợp với điều trị chuẩn (thuốc chống kết tập, phục hồi chức năng…).
• Bệnh tim mạch – mạch vành:
  • Được dùng cho bệnh mạch vành, đau thắt ngực thể khí hư huyết ứ, giúp giảm số cơn đau, cải thiện điện tâm đồ, lipid máu…
• Đái tháo đường và biến chứng:
  • Một số nghiên cứu gợi ý tác dụng trên biến chứng vi mạch, thần kinh ngoại vi, bàn chân đái tháo đường có mô hình khí hư huyết ứ.
• Các bệnh thần kinh – cơ khác (theo y văn TQ):
  • Hội chứng Guillain–Barré, liệt mặt ngoại biên, teo cơ, di chứng bại liệt trẻ em… ở thể khí hư huyết ứ, kinh lạc bế trở, dùng phối hợp bài này có một số ca báo cáo hiệu quả.

Mức chứng cứ:

• Có nhiều RCT nhỏ, loạt ca, nghiên cứu thực nghiệm về BYHWT trên mô hình trúng phong, mạch vành, đái tháo đường;
• Hạn chế: cỡ mẫu nhỏ, chuẩn hóa biện chứng chưa đồng nhất, thiếu nghiên cứu mù đôi quy mô lớn;
• Do đó, nên coi là liệu pháp bổ trợ có cơ sở, phối hợp với YHHĐ, không thay thế hoàn toàn.

11) Chất lượng dược liệu & bào chế

• Định danh – phẩm chất:
  • 黄芪 – Hoàng kỳ: rễ chắc, phiến vàng nhạt, mùi thơm nhẹ, vị hơi ngọt, sau ngọt hậu, có “vân bó tơ”.
  • 当归尾 – Đương quy vĩ: phần đuôi củ, màu nâu vàng, thơm đặc trưng, sợi dai.
  • 赤芍 – Xích thược: phiến đỏ nâu, mặt cắt mịn, vị hơi đắng chua, không mốc.
  • 川芎 – Xuyên khung: thân rễ, phiến nâu, mùi thơm hắc, vị cay.
  • 桃仁 – Đào nhân: nhân hạt đào, trắng ngà, hơi đắng, không mốc, không dầu khét.
  • 红花 – Hồng hoa: hoa đỏ cam, thơm nhẹ, ít tạp.
  • 地龙 – Địa long: xác giun đất phơi khô, màu nâu, không đất cát, không mốc.
• Bào chế:
  • Hoàng kỳ: thái phiến, có thể tẩm mật nhẹ nếu muốn thiên về bổ; BYHWT thường dùng sinh Hoàng kỳ để thiên về ích khí thăng dương.
  • Đương quy vĩ: chọn phần đuôi, có thể tẩm rượu sao.
  • Địa long: rửa sạch, bỏ đất, phơi/sấy, trước sắc nên ngâm nhanh rồi cho vào.
  • Đào nhân: bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, giã dập để giải phóng dầu béo.
  • Hồng hoa, Xuyên khung: sao nhẹ tăng hoạt huyết.
• Bảo quản:
  • Bảo quản nơi khô, mát, tránh ẩm mốc;
  • Nhóm tinh dầu (Xuyên khung, Hồng hoa) cần chứa kín;
  • Địa long dễ mốc, phải bảo quản kỹ, kiểm tra thường xuyên.

12) Giáo dục người dùng (cẩm nang bệnh nhân)

Phần này bạn có thể dùng để giải thích cho bệnh nhân (nhất là gia đình bệnh nhân trúng phong).

• Bổ dương hoàn ngũ thang thường dùng cho ai?
  • Người có di chứng sau trúng phong: nửa người yếu, đi lại khó, tay chân tê, nói khó, miệng hơi méo;
  • Cơ thể khá gầy/yếu, dễ mệt, thở ngắn, dễ toát mồ hôi;
  • Lưỡi hơi tím, có đốm tím, mạch bắt lên yếu.
• Không phải “thuốc bổ cho người khỏe”:
  • Bài này vừa bổ vừa hoạt huyết, không giống “thuốc bổ chung chung”;
  • Nếu dùng bừa cho người không có di chứng, không khí hư – huyết ứ có thể gây: rối loạn kinh nguyệt, bầm tím, tiêu chảy, khó ngủ.
• Dấu hiệu đi theo chiều hướng tốt (khi đã được thầy thuốc kê đúng):
  • Tay chân bên yếu cử động tốt dần (từ nhúc nhích → nâng lên được);
  • Cảm giác tê giảm, dễ đứng dậy hơn;
  • Giấc ngủ khá hơn, đỡ mệt;
  • Nói năng rõ chữ hơn, ít chảy dãi.
• Dấu hiệu cần báo lại bác sĩ:
  • Đau đầu tăng, huyết áp tăng cao;
  • Chảy máu cam, bầm tím nhiều, kinh kéo dài;
  • Đau bụng, tiêu lỏng kéo dài, rất mệt.
• Khi cần đi cấp cứu ngay (không chờ chỉnh thuốc Đông y):
  • Đột ngột yếu liệt nửa người, méo miệng, nói khó mới xuất hiện;
  • Đau đầu dữ dội, nôn, lơ mơ;
  • Đau ngực, khó thở, tim đập loạn, ngất;
  • Bất kỳ dấu hiệu xuất huyết nặng (đi ngoài đen, tiểu máu đỏ tươi, ho ra máu nhiều…).
• Lưu ý chung:
  • Đông y (kể cả Bổ dương hoàn ngũ thang) không thay thế cấp cứu đột quỵ;
  • Tốt nhất là kết hợp YHHĐ (thuốc, phục hồi chức năng) + YHCT, dưới sự theo dõi song song.

• Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo giáo dục theo YHCT, không thay thế khám chữa bệnh. Khi gặp những vấn đề sức khỏe hãy tham vấn tại những cơ sở y tế uy tín.