Đông Dược
Đại kế 大蓟 — lương huyết chỉ huyết, tán ứ, giải độc tiêu ung
Đại kế (大蓟) thuộc nhóm Chỉ huyết (止血药), thiên về lương huyết chỉ huyết khi huyết nhiệt bức huyết vọng hành (chảy máu do “nóng” theo biện chứng). Đồng thời vị này có thể tán ứ và giải độc tiêu ung trong mô thức sưng đau, nhọt độc theo chứng (thường phối ngũ).
Điểm mấu chốt khi dùng: Đại kế hợp khi chảy máu kèm dấu huyết nhiệt theo chứng. Chảy máu nhiều, kéo dài, choáng, tụt huyết áp… cần đánh giá y tế ngay.
| Tra nhanh | Nội dung |
|---|---|
| Nhóm công năng | Chỉ huyết (止血药) — lương huyết chỉ huyết; tán ứ; giải độc tiêu ung theo chứng |
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Cam (甘), khổ (苦); tính lương (凉). Thường ghi quy Tâm (心), Can (肝). |
| Công năng chính (功效) |
Lương huyết chỉ huyết (凉血止血) · Tán ứ (散瘀) · Giải độc tiêu ung (解毒消痈) |
| Điểm cần nhớ | “大蓟 = chỉ huyết do nhiệt” — chảy máu kèm huyết nhiệt; kiêm tán ứ, tiêu ung theo chứng. |
Mục lục (chạm để mở/đóng)
1) Tên gọi & nhận biết
- Tên: Đại kế (大蓟).
- Bộ phận dùng: phần trên mặt đất (thân–lá), phơi/sấy khô.
- Nhận biết: thân lá có gai; vị hơi đắng; sắc xanh nâu.
- Mẹo nhớ: “kế” hay gắn với nhóm lương huyết chỉ huyết.
2) Tính–vị–quy kinh & thăng giáng phù trầm
| Hạng mục | Hiểu nhanh để ứng dụng |
|---|---|
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Khổ thanh, táo; cam hòa; tính lương để “hạ nhiệt trong huyết”. Quy Tâm–Can → huyết nhiệt, huyết hành bất ổn theo chứng. |
| Thăng/giáng · phù/trầm (升降浮沉) |
Thiên giáng (降) và hơi trầm (沉): làm “nhiệt trong huyết” hạ xuống, giúp huyết quy kinh để chỉ huyết theo chứng; kiêm tán ứ khi cần. |
3) Công năng (功效)
(1) Lương huyết chỉ huyết (凉血止血)
Dễ hiểu: chảy máu do huyết nhiệt (máu đỏ tươi, kèm nóng, bứt rứt…) theo chứng.
(2) Tán ứ (theo chứng) (散瘀)
Dễ hiểu: ứ trệ kèm đau/sưng sau chảy máu hoặc tổn thương theo chứng (thường phối ngũ).
(3) Giải độc tiêu ung (theo chứng) (解毒消痈)
Dễ hiểu: nhọt độc, sưng nóng đỏ đau theo chứng (cần theo dõi và phối hợp).
4) Chủ trị/ứng dụng (gắn “chứng”)
Câu chốt: Đại kế hợp khi huyết nhiệt là gốc của chảy máu theo biện chứng. Bất kỳ chảy máu bất thường/ồ ạt cần ưu tiên đánh giá y tế.
- Huyết nhiệt xuất huyết: thổ huyết, nục huyết, tiểu/đại tiện ra máu… theo chứng.
- Sưng đau theo chứng: nhọt độc, viêm sưng kèm nóng đỏ.
5) Phối ngũ & phương tễ tiêu biểu
| Phối ngũ | Ý nghĩa nhanh |
|---|---|
| Đại kế + Bạch mao căn (大蓟 + 白茅根) |
Lương huyết chỉ huyết: huyết nhiệt xuất huyết theo chứng. |
| Đại kế + Tiểu kế (大蓟 + 小蓟) |
“Đại–tiểu kế” thường đi đôi trong mô thức chỉ huyết do nhiệt theo chứng. |
| Đại kế + Địa du (大蓟 + 地榆) |
Lương huyết chỉ huyết kiêm thu sáp: chảy máu đường dưới theo chứng. |
Phương tễ/nhóm bài thường gặp có Đại kế
Nhóm bài “lương huyết chỉ huyết”
Nhóm bài “huyết nhiệt xuất huyết”
6) Bào chế/dạng dùng (炮制)
Dạng dùng thường gặp
Đại kế (大蓟)
Đại kế thán 大蓟炭
- Thán (sao tồn tính): thường dùng khi cần thiên về chỉ huyết theo cách dùng truyền thống.
- Sinh dùng: thiên về lương huyết, giải độc theo chứng.
7) Cách dùng – liều tham khảo
Nguyên tắc: dùng theo biện chứng và thường phối ngũ. Liều dưới đây chỉ tham khảo học thuật.
- Liều tham khảo (thang sắc): thường 9–15 g (tùy bài và dạng thán/sinh).
8) Kiêng kỵ & lưu ý
8.1) Kiêng kỵ theo biện chứng
- Hư hàn rõ (sợ lạnh, tiêu lỏng) mà không có huyết nhiệt: thận trọng.
- Chảy máu do huyết hư (không nhiệt): cần biện chứng kỹ.
8.2) Lưu ý an toàn
- Chảy máu nhiều/không cầm, choáng, đau bụng dữ: cần đánh giá y tế.
- Nội dung mang tính tham khảo; điều trị cần người có chuyên môn.