Đông Dược
Địa phu tử 地肤子 — thanh nhiệt lợi thấp, chỉ dương
Địa phu tử (地肤子) là vị thuốc thiên về thấp nhiệt ở da và hạ tiêu, nổi bật ở công năng thanh nhiệt lợi thấp và chỉ dương. Vị này thường dùng khi ngứa, mẩn, chàm, tiểu buốt nhẹ hoặc thấp nhiệt ngoài da theo biện chứng.
Lưu ý quan trọng: Địa phu tử hợp với mô thức thấp nhiệt. Nếu ngứa do huyết hư, phong táo, hoặc tổn thương da khô nứt đơn thuần thì không phải hướng chính.
| Tra nhanh | Nội dung |
|---|---|
| Nhóm công năng | Thanh nhiệt táo thấp dược (清热燥湿药) — thanh nhiệt lợi thấp; chỉ dương |
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Tân, khổ; tính hàn. Thường quy Bàng quang (膀胱). |
| Công năng chính (功效) |
Thanh nhiệt lợi thấp (清热利湿) · Chỉ dương (止痒) |
| Điểm cần nhớ | Địa phu tử rất hay nghĩ đến khi có ngứa do thấp nhiệt, nhất là ở da và hạ tiêu. |
Mục lục (chạm để mở/đóng)
1) Tên gọi & nhận biết
- Tên: Địa phu tử (地肤子).
- Bộ phận/dạng: quả chín khô.
- Nhận biết: hạt nhỏ, nâu xám, nhẹ, vị hơi đắng.
- Mẹo nhớ: “địa phu tử trị ngứa thấp nhiệt” là hướng dùng rất điển hình.
2) Tính–vị–quy kinh & thăng giáng phù trầm
| Hạng mục | Hiểu nhanh để ứng dụng |
|---|---|
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Tân, khổ để tán và táo, tính hàn để thanh thấp nhiệt. Quy Bàng quang, nên ngoài da còn thường liên hệ hạ tiêu thấp nhiệt theo chứng. |
| Thăng/giáng · phù/trầm (升降浮沉) |
Thiên giáng, thanh thấp nhiệt; khá hợp với thấp nhiệt hơn hư hàn. |
3) Công năng (功效)
(1) Thanh nhiệt lợi thấp (清热利湿)
Dễ hiểu: thấp nhiệt ở da hoặc hạ tiêu theo chứng.
(2) Chỉ dương (止痒)
Dễ hiểu: ngứa do thấp nhiệt là chỗ dùng nổi bật nhất.
4) Chủ trị/ứng dụng (gắn “chứng”)
Câu chốt: Địa phu tử hợp mô thức thấp nhiệt ngứa, nhất là vùng da và hạ tiêu theo biện chứng.
- Chàm, mẩn ngứa theo chứng: đỏ, ngứa, rịn dịch nhẹ do thấp nhiệt.
- Âm dương, ngứa vùng kín theo chứng: thuộc thấp nhiệt ngoài da–niêm mạc.
- Thấp nhiệt hạ tiêu theo chứng: tiểu buốt nhẹ, tiểu khó chịu, ngứa rát ngoài da.
5) Phối ngũ & phương tễ tiêu biểu
| Phối ngũ | Ý nghĩa nhanh |
|---|---|
| Địa phu tử + Khổ sâm + Bạch tiên bì | Bộ phối rất quen cho thấp nhiệt ngứa ngoài da. |
| Địa phu tử + Xà sàng tử | Hợp khi ngứa vùng kín hoặc thấp nhiệt ngoài da theo chứng. |
| Địa phu tử + Xa tiền tử | Thiên hơn về thấp nhiệt hạ tiêu, tiểu tiện khó chịu theo chứng. |
Phương tễ/nhóm bài thường gặp có Địa phu tử
Nhóm bài chỉ dương
Nhóm bài thấp nhiệt ngoài da
Nhóm bài thấp nhiệt hạ tiêu
6) Bào chế/dạng dùng (炮制)
Dạng dùng thường gặp
Địa phu tử
Sắc thang
Nấu nước rửa ngoài
- Đặc tính: dùng trong và ngoài đều hay gặp.
- Chất lượng: hạt sạch, khô, không ẩm mốc.
7) Cách dùng – liều tham khảo
Nguyên tắc: hợp mô thức ngứa do thấp nhiệt; dùng ngoài khá phổ biến.
- Liều tham khảo: thường 9–15 g; dùng ngoài lượng thích hợp.
8) Kiêng kỵ & lưu ý
8.1) Kiêng kỵ theo biện chứng
- Ngứa do huyết hư, phong táo: không phải hướng chính.
- Tỳ vị hư hàn rõ: cân nhắc vì vị thiên hàn.
8.2) Lưu ý an toàn
- Ngứa kéo dài, tổn thương lan rộng hoặc nghi nhiễm trùng cần được thăm khám phù hợp.
- Nội dung mang tính tham khảo; điều trị cần người có chuyên môn.