Đông Dược
Hậu phác 厚朴 — hành khí tiêu mãn, táo thấp hóa đàm
Hậu phác (厚朴) thường được xếp trong nhóm Hóa thấp / Hành khí với điểm mạnh là hành khí tiêu mãn: giải tình trạng đầy tức, chướng bụng khi khí trệ kèm thấp. Đồng thời có thể dùng để táo thấp và hỗ trợ mô thức đàm thấp ảnh hưởng hô hấp theo biện chứng.
Điểm mấu chốt khi dùng: Hậu phác “đánh vào chướng mãn” — khi bụng ngực đầy tức do khí trệ + thấp. Tính đi xuống khá rõ nên thường phối hợp để hạ khí đúng chứng.
| Tra nhanh | Nội dung |
|---|---|
| Nhóm công năng | Hóa thấp / Hành khí — hành khí tiêu mãn; táo thấp; hóa đàm theo chứng |
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Khổ (苦), tân (辛); tính ôn (温). Thường ghi quy Tỳ (脾), Vị (胃), Phế (肺), Đại trường (大肠). |
| Công năng chính (功效) |
Hành khí tiêu mãn (行气消满) · Táo thấp (燥湿) · Hóa đàm (化痰) |
| Điểm cần nhớ | “厚朴 = tiêu chướng” — đầy tức do khí trệ kèm thấp theo chứng. |
Mục lục (chạm để mở/đóng)
1) Tên gọi & nhận biết
- Tên: Hậu phác (厚朴).
- Bộ phận dùng: vỏ thân/vỏ rễ phơi/sấy khô.
- Nhận biết: miếng vỏ dày; mùi thơm cay; vị tân khổ, hơi tê.
- Mẹo nhớ: “厚 = dày” → “đè” chướng mãn: hành khí tiêu mãn.
2) Tính–vị–quy kinh & thăng giáng phù trầm
| Hạng mục | Hiểu nhanh để ứng dụng |
|---|---|
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Khổ giáng, táo; tân hành khí; tính ôn trợ “tán hàn thấp”. Quy Tỳ–Vị → trị đầy trướng; quy Đại trường → hỗ trợ khí trệ ở trường vị theo chứng; quy Phế → đàm thấp ảnh hưởng phế theo chứng. |
| Thăng/giáng · phù/trầm (升降浮沉) |
Thiên giáng – trầm (降·沉): có lực “hạ khí”, tiêu mãn, đi xuống vùng trường vị; nhờ đó giảm chướng đầy theo chứng. |
3) Công năng (功效)
(1) Hành khí tiêu mãn (行气消满)
Dễ hiểu: giảm đầy tức ngực bụng, chướng trệ do khí trệ kèm thấp theo chứng.
(2) Táo thấp (kèm hóa đàm) (燥湿·化痰)
Dễ hiểu: khi thấp tụ lâu ngày thành đàm, Hậu phác được dùng trong bài để táo thấp – giúp hóa đàm theo chứng.
4) Chủ trị/ứng dụng (gắn “chứng”)
Câu chốt: Hậu phác hợp khi chướng mãn do khí trệ + thấp; hoặc đàm thấp kèm trệ theo chứng. Dùng cần theo biện chứng.
- Đầy tức, chướng bụng: ợ đầy, ăn kém, bụng trướng nặng theo chứng.
- Khí trệ ở trường vị: bụng trướng, đại tiện không thông/khó đi do trệ (cần phối hợp thích hợp).
- Đàm thấp ảnh hưởng phế: tức ngực, nhiều đờm do thấp đàm theo chứng (thường phối ngũ).
5) Phối ngũ & phương tễ tiêu biểu
| Phối ngũ | Ý nghĩa nhanh |
|---|---|
| Hậu phác + Thương truật (厚朴 + 苍术) |
Táo thấp + hành khí: giảm đầy trướng do thấp trệ theo chứng. |
| Hậu phác + Chỉ thực (厚朴 + 枳实) |
Tăng lực phá trệ tiêu mãn khi khí trệ nặng theo chứng. |
| Hậu phác + Bán hạ (厚朴 + 半夏) |
Đàm thấp kèm trệ: một hóa đàm, một hành khí tiêu mãn (dùng theo chứng). |
Phương tễ/nhóm bài thường gặp có Hậu phác
Nhóm bài “đầy trướng do khí trệ + thấp”
Nhóm bài “táo thấp hóa đàm”
Nhóm bài “hạ khí, tiêu mãn”
6) Bào chế/dạng dùng (炮制)
Dạng dùng thường gặp
Hậu phác (厚朴)
Hậu phác chế gừng (姜制厚朴)
- Chế gừng: thường dùng khi muốn “hòa vị”, giảm tính kích ứng và hỗ trợ nôn nấc theo cách dùng truyền thống.
- Sao: giúp ổn định dược tính và dễ sắc.
7) Cách dùng – liều tham khảo
Nguyên tắc: dùng theo biện chứng, thường phối ngũ. Liều dưới đây chỉ tham khảo học thuật.
- Liều tham khảo (thang sắc): thường 3–9 g.
8) Kiêng kỵ & lưu ý
8.1) Kiêng kỵ theo biện chứng
- Khí hư rõ mà không có trệ: thận trọng vì hành khí.
- Âm hư táo rõ: cân nhắc vì tính khổ ôn táo.
- Thai kỳ: cần người có chuyên môn cân nhắc bài – liều.
8.2) Lưu ý an toàn
- Đau bụng dữ, bí trung/đại tiện kèm nôn, sốt: cần đánh giá y tế.
- Nội dung mang tính tham khảo; điều trị cần người có chuyên môn.