Đông Dược
Thương truật 苍术 — táo thấp kiện tỳ, khu phong tán hàn
Thương truật (苍术) thuộc nhóm Hóa thấp (化湿药) với đặc tính táo thấp mạnh: chủ trị mô thức thấp trệ làm Tỳ vận hóa kém (ăn kém, đầy bụng, tiêu lỏng, rêu lưỡi nhớt), đồng thời có thể dùng khi phong hàn thấp gây nặng người, đau nhức theo biện chứng.
Điểm mấu chốt khi dùng: Thương truật “khô để trừ thấp” → hợp thấp thịnh, nhất là thấp trệ trung tiêu hoặc phong thấp. Vì tính táo ôn tương đối mạnh nên cần biện chứng kỹ ở người âm hư, khô táo.
| Tra nhanh | Nội dung |
|---|---|
| Nhóm công năng | Hóa thấp (化湿药) — táo thấp kiện tỳ; khu phong thấp; tán hàn theo chứng |
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Tân (辛), khổ (苦); tính ôn (温). Thường ghi quy Tỳ (脾), Vị (胃). |
| Công năng chính (功效) |
Táo thấp kiện tỳ (燥湿健脾) · Khu phong tán hàn (祛风散寒) |
| Điểm cần nhớ | “苍术 = khô mạnh” — thấp thịnh, người nặng; phong thấp theo chứng. |
Mục lục (chạm để mở/đóng)
1) Tên gọi & nhận biết
- Tên: Thương truật (苍术).
- Bộ phận dùng: thân rễ (rhizome) phơi/sấy khô.
- Nhận biết: khúc thân rễ chắc; mùi thơm hắc; vị tân khổ, tính ấm.
- Mẹo nhớ: “苍术 táo thấp” → nhớ thấp thịnh, người nặng, rêu nhớt.
2) Tính–vị–quy kinh & thăng giáng phù trầm
| Hạng mục | Hiểu nhanh để ứng dụng |
|---|---|
| Tính–vị–quy kinh (性味归经) |
Khổ táo, giáng; tân tán; tính ôn trợ dương khí Tỳ để vận hóa. Quy Tỳ–Vị → trị thấp trệ trung tiêu theo chứng. |
| Thăng/giáng · phù/trầm (升降浮沉) |
Vừa có lực phù tán (tân thơm, khu phong thấp), vừa thiên về trung tiêu để táo thấp. Thường hiểu là “táo thấp mạnh, kiện tỳ”. |
3) Công năng (功效)
(1) Táo thấp kiện tỳ (燥湿健脾)
Dễ hiểu: dùng khi thấp trệ làm ăn kém, đầy bụng, tiêu lỏng, người nặng mệt theo chứng.
(2) Khu phong tán hàn (kèm trừ thấp) (祛风散寒)
Dễ hiểu: phong hàn thấp gây nặng mỏi, đau nhức, cử động khó theo chứng (thường phối ngũ).
4) Chủ trị/ứng dụng (gắn “chứng”)
Câu chốt: Thương truật hợp khi thấp thịnh (nhớt, nặng, trệ) làm Tỳ vận hóa kém; hoặc phong hàn thấp theo chứng. Nội dung mang tính tham khảo học thuật.
- Thấp trệ trung tiêu: đầy trướng, buồn nôn nhẹ, tiêu lỏng, rêu lưỡi dày nhớt theo chứng.
- Phong thấp tý: đau nhức, nặng mỏi, gặp lạnh ẩm tăng theo chứng.
- Thấp nhiệt hạ tiêu: thường cần phối hợp vị thanh thấp nhiệt phù hợp (không dùng đơn độc).
5) Phối ngũ & phương tễ tiêu biểu
| Phối ngũ | Ý nghĩa nhanh |
|---|---|
| Thương truật + Hậu phác (苍术 + 厚朴) |
Cặp hay gặp: táo thấp + hành khí tiêu mãn khi đầy trướng do thấp trệ theo chứng. |
| Thương truật + Trần bì (苍术 + 陈皮) |
Kiện tỳ hóa thấp kiêm lý khí giúp tiêu hóa theo chứng. |
| Thương truật + Hoàng bá (苍术 + 黄柏) |
Mô thức thấp nhiệt: một táo thấp, một thanh thấp nhiệt (dùng theo chứng). |
Phương tễ/nhóm bài thường gặp có Thương truật
Nhóm bài “táo thấp kiện tỳ”
Nhóm bài “đầy trướng do thấp trệ”
Nhóm bài “phong thấp”
6) Bào chế/dạng dùng (炮制)
Dạng dùng thường gặp
Thương truật (苍术)
Thương truật sao cám (麸炒苍术)
- Sao cám: thường hiểu là giảm tính táo mạnh, tăng “kiện tỳ hòa trung” theo cách dùng truyền thống.
- Dạng tán/bột: dùng trong một số bài kiện tỳ hóa thấp.
7) Cách dùng – liều tham khảo
Nguyên tắc: dùng theo biện chứng, thường phối ngũ. Liều dưới đây chỉ tham khảo học thuật.
- Liều tham khảo (thang sắc): thường 3–9 g (có thể gia giảm tùy bài).
8) Kiêng kỵ & lưu ý
8.1) Kiêng kỵ theo biện chứng
- Âm hư nội nhiệt, táo khô rõ (miệng khô, táo bón, ít rêu): thận trọng vì táo thấp.
- Huyết hư kèm khô táo: cân nhắc phối hợp, tránh dùng kéo dài không theo dõi.
8.2) Lưu ý an toàn
- Tiêu chảy kéo dài, đau bụng, sốt cao: cần đánh giá y tế.
- Nội dung mang tính tham khảo; điều trị cần người có chuyên môn.